یادداشت پرونده ۱۴۰۵/۰۷/۲۹ تحریریهٔ رادیو عجایب ۱۳ دقیقه مطالعه

کی صدها کاشی با یه پیام عجیب رو وسط خیابون‌های چند کشور کار گذاشت، و چطور هیچ‌کس ندیدش؟

چرا یه آدم تصمیم می‌گیره پیامش رو جایی بنویسه که همه از روش رد بشن ولی هیچ‌کس نتونه جوابش رو بده؟

یه چیزی زیر چرخ‌ها

فیلادلفیا. یه تقاطع شلوغ توی مرکز شهر.

چراغ قرمزه. یه عابر کنار خیابون ایستاده و، مثل همه‌ی ما، به هیچ‌جا نگاه نمی‌کنه. فقط به زمین.

و وسط خط عابر، جایی که هر روز هزاران لاستیک ازش رد می‌شن، یه چیزی می‌بینه که نباید اونجا باشه.

یه کاشی. تقریباً اندازه‌ی پلاک ماشین. صاف چسبیده به آسفالت، انگار از اول جزو خیابون بوده. حروفش دست‌بریده‌ان، کج‌وکوله، با رنگ‌های تند.

و روش نوشته:

TOYNBEE IDEA
IN MOVIE `2001
RESURRECT DEAD
ON PLANET JUPITER

«ایده‌ی توینبی. در فیلم ۲۰۰۱. مرده‌ها را زنده کنید. در سیاره‌ی مشتری.»

چراغ سبز می‌شه. عابر رد می‌شه.

و کاشی همون‌جا می‌مونه. زیر چرخ‌ها. منتظر نفر بعدی.

سلام علیک. اینجا رادیو عجایبه.

این یکی از اون قصه‌هاست که یه اپیزود کامل نمی‌شه، ولی اگه یه بار بشنویش، دیگه توی هیچ شهری نمی‌تونی بدون نگاه کردن به زمین از خیابون رد بشی.

دو تا سؤال داریم. سؤال راز: کی این کاشی‌ها رو گذاشت، و چطور؟

و سؤال دوم، که جوابش رو آخر می‌گیم: چرا یه آدم پیامش رو می‌کوبه وسط آسفالت؟

بازسازی هنری کاشی فرسودهٔ توینبی با پیام انگلیسی دربارهٔ فیلم ۲۰۰۱ و سیارهٔ مشتری — بازسازی هنری پیام مشهور کاشی‌های توینبی.

صدها کاشی، ده‌ها شهر

اولین کاشی‌ها حدوداً از دهه‌ی ۸۰ میلادی توی فیلادلفیا پیدا شدن. یعنی همون سال‌هایی که ما اینجا وسط جنگ بودیم و خیابون‌های تهران دغدغه‌های خیلی دیگه‌ای داشتن.

بعد پخش شدن. نیویورک، بالتیمور، واشنگتن، پیتسبورگ، بوستون، کلیولند، سنت‌لوئیس، کانزاس‌سیتی… طبق برآوردهایی که بیشتر منابع تکرار می‌کنن، چند صد کاشی توی حدود دو دوجین شهر آمریکا پیدا شده.

و بعد، عجیب‌تر: آمریکای جنوبی. ریودوژانیرو، بوئنوس‌آیرس، سانتیاگو. سر خیابون‌هایی که هزاران کیلومتر با فیلادلفیا فاصله دارن. یه مسافت تقریباً اندازه‌ی تهران تا کیپ‌تاون.

پیام اصلی تقریباً همیشه همونه. توینبی. ۲۰۰۱. مرده‌ها. مشتری.

ولی بعضی کاشی‌ها حاشیه هم دارن. یه خط ریز پایینش، یا یه کاشی بزرگ‌تر کنارش، پر از متن. و اونجاست که لحن عوض می‌شه.

وقتی کاشی‌ها شروع به داد زدن کردن

کاشی‌های بزرگ‌تر، که بعضی‌ها اسمشون رو گذاشتن «مانیفست»، دیگه درباره‌ی مشتری حرف نمی‌زنن. درباره‌ی یه توطئه حرف می‌زنن.

نویسنده‌شون معتقده رسانه‌ها، دولت آمریکا، مافیا و شوروی دست به یکی کردن تا صداش رو خفه کنن. می‌نویسه اف‌بی‌آی اطلاعاتش رو می‌ده به روس‌ها. حتی توی کاشی‌هایی که ظاهراً سال‌ها بعد از فروپاشی شوروی گذاشته شدن، هنوز از شوروی می‌ترسه.

و یکی از معروف‌ترین جمله‌هاش، که عمداً ترجمه‌ش رو نرم نمی‌کنم چون مهمه بفهمیم با چه ذهنی طرفیم:

«همه‌ی روزنامه‌نگارها را بکشید. التماستان می‌کنم.»

یعنی یه طرف پیام درباره‌ی رستاخیز و فضاست. یه طرف دیگه‌ش خشم یه آدم تنها از اینکه کسی بهش گوش نمی‌ده.

این دو تا رو کنار هم نگه دارین. برمی‌گردیم بهشون.

چطور کسی ندیدش؟

این شاید عجیب‌ترین بخش ماجراست. صدها کاشی، وسط شلوغ‌ترین تقاطع‌ها، طی سال‌ها. و هیچ‌کس، هیچ‌وقت، کسی رو در حال گذاشتنش ندید.

جواب، تا جایی که می‌دونیم، یه ترفند ساده و هوشمندانه‌ست.

کاشی از لینولئوم ساخته شده، همون کف‌پوش ارزون آشپزخونه‌ها. لای چند لایه کاغذ قیر پیچیده می‌شه و با چسب آسفالت به هم چسبیده. یه بسته‌ی صاف و بی‌نشون، که شبیه یه تیکه آشغال وسط خیابونه.

سال ۲۰۰۰ یه نفر توی فیلادلفیا یه کاشی تازه پیدا کرد که هنوز توی کاغذش بود، و از همون فهمیدن روش کار چیه. بسته رو می‌ندازی وسط خیابون. ماشین‌ها از روش رد می‌شن. گرمای آفتاب و وزن لاستیک‌ها، کم‌کم کاشی رو می‌چسبونه به آسفالت. و کاغذ قیر، زیر چرخ‌ها ساییده می‌شه و از بین می‌ره.

چند روز بعد، کاشی «ظاهر» می‌شه. انگار خود خیابون یهو یه چیزی گفته باشه.

و برای اینکه اصلاً لازم نباشه از ماشین پیاده بشه؟ نظریه‌ی رایج اینه که سازنده یه سوراخ کف ماشینش بریده بوده و بسته‌ها رو شب‌ها، پشت چراغ قرمز، از همون‌جا می‌انداخته پایین.

قبول، این بخش آخر بیشتر استنتاجه تا سند. ولی با هر چیز دیگه‌ای که می‌دونیم جور درمیاد.

«توینبی» کیه؟ مشتری چه ربطی داره؟

آرنولد توینبی یه مورخ بریتانیایی بود (۱۸۸۹ تا ۱۹۷۵)، نویسنده‌ی یه اثر عظیم به اسم «بررسی تاریخ»، درباره‌ی اینکه تمدن‌ها چطور به دنیا میان و می‌میرن. توینبی هیچ‌وقت درباره‌ی زنده کردن مرده‌ها روی مشتری چیزی ننوشت. حداقل نه به این شکل.

«۲۰۰۱: ادیسه‌ی فضایی» هم که فیلم معروف استنلی کوبریکه، سال ۱۹۶۸. سفری به سمت مشتری، و پایانی که آدم توش دوباره متولد می‌شه.

پس سازنده‌ی کاشی‌ها انگار چند تا ایده رو قاطی کرده: تاریخ تمدن‌ها، تولد دوباره، و مشتری. و از توشون یه نتیجه‌ی خیلی شخصی گرفته: که آدم‌های مرده رو می‌شه یه روز، روی مشتری، دوباره زنده کرد.

یه احتمال دیگه هم مطرحه: داستان کوتاه «مبدل توینبی» از ری بردبری، که ۱۹۸۴ چاپ شد. ولی چون نشونه‌های این ایده قبل از ۱۹۸۴ هم پیدا شده، این توضیح خیلی جا نیفتاده.

تصویر مفهومی یک رادیوی موج کوتاه، خیابانی خلوت و سیارهٔ مشتری در آسمان — تصویر مفهومی پیوند رادیو، خیابان و مشتری در روایت کاشی‌های توینبی.

مردی که به روزنامه زنگ زد

حالا بریم سراغ ردپاها.

مارس ۱۹۸۳، یعنی حدود اسفند ۱۳۶۱، ستون‌نویس روزنامه‌ی فیلادلفیا اینکوایرر، کلارک دی‌لیون، یه یادداشت کوتاه چاپ کرد درباره‌ی یه تلفن عجیب.

یه مرد زنگ زده بود و خودش رو جیمز موراسکو معرفی کرده بود. گفته بود یه گروه راه انداخته به اسم «انجمن اقلیت» (Minority Association)، و نظریه‌ش اینه که با استفاده از ایده‌های توینبی و فیلم کوبریک، می‌شه مرده‌ها رو روی مشتری زنده کرد و اون سیاره رو مستعمره کرد.

دی‌لیون، با لحنی که معلوم بود جدی‌ش نگرفته، تیتر زده بود چیزی شبیه: «نظریه‌ها: یه بار دیگه بگو ببینم؟»

سال‌ها بعد که کاشی‌ها معروف شدن، این یادداشت اولین ردپای واقعی بود. یه اسم. یه شهر. یه نظریه که دقیقاً همون حرف کاشی‌ها رو می‌زد.

مشکل؟ کنجکاوها رفتن دنبال جیمز موراسکو توی فیلادلفیا. تنها کسی که پیدا کردن، یه نجار بود که سال ۲۰۰۳ فوت کرد و ظاهراً هیچ ربطی به هیچ کاشی‌ای نداشت. خانواده‌ش هم چیزی نمی‌دونستن.

پس «موراسکو» احتمالاً یه اسم مستعار بود.

چند نشونه‌ی دیگه هم هست که این ایده حتی قدیمی‌تره. بعضی منابع می‌گن حوالی سال ۱۹۸۰ یه نفر به برنامه‌ی رادیویی شبانه‌ی لری کینگ زنگ زده و همین حرف‌ها رو زده. و دیوید ممت، نمایشنامه‌نویس معروف آمریکایی، یه نمایش تک‌پرده‌ای داره به اسم «ساعت ۴ صبح» درباره‌ی یه شنونده که به یه برنامه‌ی رادیویی زنگ می‌زنه و از توینبی و ۲۰۰۱ و زنده کردن مرده‌ها روی مشتری حرف می‌زنه. ممت گفته این ایده رو از گوش دادن به برنامه‌های شبانه‌ی لری کینگ گرفته.

یعنی قبل از اینکه حرفی روی آسفالت بیاد، احتمالاً یه صدا پشت خط‌های تلفن بوده. یه صدا که هیچ‌کس جدی‌ش نگرفت.

«مرده‌ها را زنده کنید»: فیلمی که یه اسم پیدا کرد

سال‌ها گذشت. کاشی‌ها کمتر شدن. بعضی‌هاشون زیر آسفالت‌ریزی جدید دفن شدن. ولی چند نفر توی فیلادلفیا ول‌کن نبودن.

یکی‌شون جاستین دوئر بود، یه هنرمند جوون فیلادلفیایی که از نوجوونی درگیر این کاشی‌ها شده بود. همراه چند نفر دیگه، چند سال تمام سرنخ‌ها رو دنبال کردن: آرشیو روزنامه‌ها، دفترچه تلفن‌های قدیمی، ضبط‌های رادیو موج کوتاه، و جزئیات خود کاشی‌ها. یه کاشی توی شیلی، مثلاً، یه سرنخ داشت که به یه خیابون مشخص توی جنوب فیلادلفیا اشاره می‌کرد.

نتیجه‌ش شد یه فیلم مستند: «مرده‌ها را زنده کنید: راز کاشی‌های توینبی» (Resurrect Dead) به کارگردانی جان فوی، که سال ۲۰۱۱ توی جشنواره‌ی ساندنس جایزه‌ی بهترین کارگردانی بخش مستند آمریکایی رو برد.

فیلم یه اسم رو به‌عنوان مظنون اصلی معرفی می‌کنه: سِوِرینو «سِوی» وِرنا، یه مرد گوشه‌گیر اهل فیلادلفیا. فرضیه‌ی فیلم اینه که «جیمز موراسکو» اسم مستعار خود ورنا بوده، که اول با رادیو موج کوتاه پیامش رو پخش می‌کرده و بعد، وقتی کسی گوش نداده، رفته سراغ خیابون.

ولی یه نکته‌ی مهم: ورنا هیچ‌وقت هیچ‌چیز رو تأیید نکرد. سازنده‌های فیلم بارها سعی کردن باهاش حرف بزنن و جواب نگرفتن. فیلم یه فرضیه‌ی خیلی قانع‌کننده می‌سازه، ولی مدرک قطعی نداره.

یعنی سؤال اول ما، «کی؟»، هنوز به‌طور رسمی جواب نداره.

ولی کاشی‌ها دست‌بردار نبودن

حتی بعد از فیلم، کاشی‌های تازه پیدا شدن. توی نیویورک، فیلادلفیا، شهرهای دیگه.

بعضی‌هاشون سبکشون فرق داره. حروف تمیزتر، متن متفاوت. خیلی‌ها معتقدن کپی‌کارها دست به کار شدن؛ آدم‌هایی که از اسطوره خوششون اومده و خواستن یه تیکه‌ش باشن. بعضی هم فکر می‌کنن سازنده‌ی اصلی هنوز گاهی‌وقت‌ها برمی‌گرده.

و یه اتفاق جالب‌تر: شهرها شروع کردن به حفظشون.

پیتسبورگ یکی از کاشی‌ها رو موقع تعمیر خیابون همراه با تیکه‌ی آسفالت زیرش بیرون آورد و هدیه داد به موزه‌ی تاریخ هاینز. الان اونجا توی مجموعه‌ی موزه ثبت شده، به‌عنوان نمونه‌ای از «هنر خودآموخته و حاشیه‌ای».

توی فیلادلفیا هم، طبق گزارش رادیو WHYY در سال ۲۰۱۵، قراردادهای آسفالت‌ریزی شهر از پیمانکارها می‌خواست اگه به یه کاشی توینبی رسیدن، کار رو متوقف کنن و به مهندس اداره‌ی خیابون‌ها خبر بدن.

فکرش رو بکنین. آدمی که می‌نوشت «همه‌ی روزنامه‌نگارها رو بکشید» و هیچ‌کس جدی‌ش نمی‌گرفت، حالا کارش توی موزه‌ست و شهرداری براش آسفالت‌ریزی رو نگه می‌داره.

پرانتز فهم: چرا آسفالت؟

خب. سؤال دوم.

چرا یه آدم پیامش رو جایی می‌نویسه که همه ازش رد بشن، ولی هیچ‌کس نتونه جوابش رو بده؟

راستش رو بخواین، من اول فکر می‌کردم این فقط یه کار عجیب از یه آدم عجیبه. بعد که ردپاها رو کنار هم گذاشتم، یه الگو دیدم.

این آدم اول زنگ زد. به رادیو، به روزنامه. اونجا یه نفر گوشی رو برداشت، یه کم گوش داد، یه یادداشت طنز نوشت و رفت.

بعد، اگه فرضیه‌ی فیلم درست باشه، با رادیو موج کوتاه حرف زد. اونجا دیگه هیچ‌کس جوابش رو نداد.

و بعد رفت سراغ خیابون.

خیابون یه ویژگی داره که هیچ رسانه‌ی دیگه‌ای نداره: سانسورش سخته و نمی‌شه نادیده‌ش گرفت. روزنامه می‌تونه چاپت نکنه. رادیو می‌تونه خطت رو قطع کنه. ولی کاشی‌ای که با گرمای آفتاب توی آسفالت ذوب شده، تا وقتی خیابون رو دوباره آسفالت نکنن، هر روز جلوی هزاران نفر هست. هیچ ویراستاری نمی‌تونه حذفش کنه.

و در عین حال، هیچ‌کس نمی‌تونه جوابش رو بده. خیابون یه رسانه‌ی یه‌طرفه‌ست. تو حرفت رو می‌زنی و کسی نمی‌تونه مسخره‌ت کنه، نمی‌تونه بگه «یه بار دیگه بگو ببینم؟».

برای کسی که احساس می‌کنه کل دنیا، از روزنامه‌ها تا اف‌بی‌آی، دست به یکی کردن تا صداش شنیده نشه، این تقریباً بهترین رسانه‌ی ممکنه.

جمع‌بندی پرانتز

پس جواب سؤال دوم توی یه جمله:

وقتی هیچ‌کس گوش نمی‌ده، بعضی آدم‌ها ساکت نمی‌شن؛ پیامشون رو می‌برن جایی که دیگه نشه ازش رد نشد.

و طنز تلخ ماجرا اینه که همون روزنامه‌نگارهایی که ازشون متنفر بود، آخرش کسایی شدن که قصه‌ش رو به همه‌ی دنیا رسوندن.

ترازو

چی می‌دونیم

چند صد کاشی با پیام «ایده‌ی توینبی / در فیلم ۲۰۰۱ / مرده‌ها را زنده کنید / در سیاره‌ی مشتری» از حدود دهه‌ی ۸۰ میلادی توی ده‌ها شهر آمریکا و چند شهر آمریکای جنوبی پیدا شده.
کاشی‌ها از لینولئوم‌ان، لای کاغذ قیر، و با رفت‌وآمد ماشین‌ها توی آسفالت جا می‌افتن.
مارس ۱۹۸۳ روزنامه‌ی فیلادلفیا اینکوایرر از تماس مردی به اسم «جیمز موراسکو» با همین نظریه نوشت.
تنها جیمز موراسکوی پیداشده توی فیلادلفیا ظاهراً ربطی به کاشی‌ها نداشت و سال ۲۰۰۳ فوت کرد.
مستند «Resurrect Dead» (۲۰۱۱) سورینو ورنا رو مظنون اصلی معرفی کرد و جایزه‌ی کارگردانی ساندنس رو برد.
یه کاشی اصلی الان توی موزه‌ی تاریخ هاینز پیتسبورگ نگهداری می‌شه.

چی نمی‌دونیم

اینکه سازنده‌ی اصلی واقعاً کیه. ورنا هیچ‌وقت چیزی رو تأیید نکرده.
اینکه کاشی‌های آمریکای جنوبی کار همون آدمن یا کپی‌کارها.
اینکه چند تا از کاشی‌های جدیدتر کار سازنده‌ی اصلی‌ان.
اینکه ماجرای تماس با برنامه‌ی لری کینگ دقیقاً کی و چطور بوده.

چی دوست داریم باور کنیم

اینکه یه جایی یه نابغه‌ی پنهون یه راز بزرگ کشف کرده و داره با یه رمز به ما می‌گه. اینکه خیابون‌ها پیام دارن. اینکه یه روز، یه جایی، مرده‌ها دوباره بیدار می‌شن.

ولی شاید حقیقت ساده‌تر و غمگین‌تر باشه: یه آدم تنها که هیچ‌کس پشت تلفن جدی‌ش نگرفت.

برگردیم به اون تقاطع

یادتونه اول قصه؟ فیلادلفیا، چراغ قرمز، یه عابر که به زمین نگاه می‌کنه.

حالا اون کاشی رو یه جور دیگه می‌بینیم.

اون فقط یه پیام عجیب نیست. ته یه زنجیره‌ست. یه تلفن به رادیو. یه یادداشت طنز توی روزنامه. یه صدا روی موج کوتاه که کسی جوابش رو نداد. و آخرش، یه بسته‌ی لینولئوم که شب، پشت یه چراغ قرمز، از سوراخ کف یه ماشین افتاده پایین.

چراغ سبز می‌شه. عابر رد می‌شه.

ولی این بار، شاید یه لحظه برگرده و نگاه کنه.

و شاید همین یه لحظه، همه‌ی چیزی بود که سازنده‌ش می‌خواست.

یه درخواست: اگه توی سفری، توی هر شهری از آمریکا یا آمریکای جنوبی، یکی از این کاشی‌ها رو دیدین و ازش عکس دارین، برامون بفرستین. اگه هم کسی سراغ داره که شبیه این کاشی‌ها جایی توی ایران یا خاورمیانه پیدا شده باشه، خیلی دوست داریم بدونیم. رادیو عجایب همیشه دنبال ردپاست.

حقیقت همیشه بهترین داستان نیست. و داستان رسمی هم… همیشه حقیقت نیست.

برای ادامهٔ کنجکاوی

منابع

۱۲ منبع

مطالب و اسناد این روایت را از اینجا دنبال کنید. هر منبع در زبانهٔ تازه باز می‌شود.

بازگشت به بلاگ