این مرد کیه، و چرا این‌همه آدم توی شهرهای مختلف دنیا گفتن خوابش رو دیدن؟
چرا یه قصه‌ی ساختگی می‌تونه از صفحه‌ی مانیتور رد بشه و بره توی خواب‌های ما؟
یه نقاشی روی میز روانپزشک
نیویورک. ژانویه‌ی ۲۰۰۶. زمستون ۱۳۸۴ خودمون.
یه زن، بیمار یه روانپزشک معروف، روی کاناپه‌ی مطب نشسته و از مردی حرف می‌زنه که شب‌ها میاد توی خوابش.
نمی‌شناسدش. هیچ‌وقت توی بیداری ندیده‌ش.
ولی چهره‌ش رو خوب یادشه. سر طاس. ابروهای پرپشت که تقریباً به هم وصلن. پیشونی بلند. لب‌های نازک. یه نگاه آروم که معلوم نیست مهربونه یا ترسناک.
روانپزشک یه برگه برمی‌داره و از روی توصیف‌های زن، چهره رو می‌کشه. یه طرح ساده، شبیه همون عکس‌هایی که پلیس از روی شهادت شاهدها درست می‌کنه.
چند روز بعد، یه بیمار دیگه وارد همون مطب می‌شه. چشمش می‌افته به برگه‌ای که روی میزه.
و می‌گه: «من این آدمو می‌شناسم. این مرد میاد توی خواب من.»
…این قصه‌ایه که از سال ۲۰۰۹ میلیون‌ها نفر خوندنش.
فقط یه مشکل کوچیک داره.
سلام علیک. اینجا رادیو عجایبه.
امروز می‌خوایم بریم سراغ یکی از معروف‌ترین چهره‌های اینترنت. چهره‌ای که احتمالاً شما هم یه جایی دیدینش. توی یه پست اینستاگرام، یه ویدیوی ترسناک، یه گروه تلگرامی که می‌پرسید: «تو هم این مرد رو خواب دیدی؟»
اسمش رو گذاشتن This Man. یعنی «این مرد».
دو تا سؤال داریم. سؤال اول، سؤال راز: این مرد کیه و چرا این‌همه آدم گفتن خوابش رو دیدن؟
سؤال دوم، که به نظر من مهم‌ترم هست: چرا یه قصه، حتی وقتی ساختگیه، می‌تونه بره توی خواب‌های ما؟
جواب سؤال دوم رو آخر ماجرا می‌گیم. قول.
«تا حالا این مرد رو خواب دیدی؟»
همه‌چیز از یه سایت شروع شد: thisman.org. با یه عنوان ساده و یه سؤال که ول‌کن آدم نیست: Ever Dream This Man?، یعنی «تا حالا این مرد رو خواب دیدی؟».
سایت ظاهر خیلی ساده‌ای داشت. اون طرح سیاه‌وسفید چهره، چند خط توضیح، و یه دعوت: اگه این مرد رو خواب دیدی، برامون بنویس.
داستانی که سایت تعریف می‌کرد همونی بود که اول خوندین. روانپزشک نیویورکی، بیمار اول، بیمار دوم. بعد طبق ادعای سایت، روانپزشک طرح رو برای همکارهاش فرستاد و چند ماه بعد، چهار نفر دیگه هم پیدا شدن که گفتن این مرد رو توی خواب دیدن.
بعد عددها بزرگ شد.
سایت نوشت از ژانویه‌ی ۲۰۰۶ تا حالا، دست‌کم ۲۰۰۰ نفر گفتن این مرد رو خواب دیدن. توی نسخه‌های بعدی سایت، این عدد شد بیشتر از ۸۰۰۰ نفر.
و بعد، لیست شهرها: لس‌آنجلس، برلین، سائوپائولو، پکن، رم، بارسلون، استکهلم، پاریس، دهلی‌نو، مسکو…
و تهران.
بله. اسم تهران هم توی اون لیست بود. یعنی طبق ادعای سایت، یه نفر یه جایی توی تهران، شاید توی یه آپارتمان توی سعادت‌آباد یا یه خونه‌ی قدیمی توی نارمک، صبح از خواب بیدار شده و چهره‌ی یه مرد طاس با ابروهای پرپشت جلوی چشمش بوده.
یه نکته: هیچ‌کدوم از این آدم‌ها اسم نداشتن. نه روانپزشک، نه بیمارها، نه اون نفر توی تهران. همه بی‌نام. همه «یکی از».
یادتون بمونه. برمی‌گردیم بهش.
خواب‌ها چی می‌گفتن؟
چیزی که This Man رو از یه عکس عجیب معمولی جدا می‌کرد، تنوع خواب‌ها بود.
طبق شهادت‌هایی که سایت منتشر می‌کرد، این مرد توی خواب هر کسی یه نقش داشت. برای بعضی‌ها یه راهنما بود. یکی که بهشون می‌گفت کجا برن، چی کار کنن. برای بعضی‌ها یه حضور آروم و دلگرم‌کننده بود. برای بعضی‌ها معشوق. برای بعضی‌ها یه سایه‌ی ترسناک که فقط نگاه می‌کرد.
و سایت یه کار هوشمندانه‌ی دیگه هم کرده بود: برای مخاطب، چند تا نظریه چیده بود که خودش انتخاب کنه.
- نظریه‌ی کهن‌الگو: شاید This Man یه تصویر از «ناخودآگاه جمعی» کارل یونگ باشه؛ یه چهره‌ی مشترک که توی ذهن همه‌ی آدم‌ها هست.
- نظریه‌ی مذهبی: شاید یه پیام‌آور باشه. یا خود خدا، که این شکلی خودش رو نشون می‌ده.
- نظریه‌ی سفر بین رؤیاها: شاید یه آدم واقعی باشه که بلده وارد خواب دیگران بشه.
- نظریه‌ی تصادف روزانه: شاید فقط یه چهره‌ی معمولی باشه که آدم‌ها توی بیداری دیدن و بعد خوابش رو دیدن.
یه جمله هم بود که خیلی جاها تکرار شد و به نظر من موتور اصلی کل ماجرا بود: «مغز آدم نمی‌تونه یه چهره‌ی جدید بسازه. هر چهره‌ای که توی خواب می‌بینی، یه جایی توی بیداری دیدیش.»
اگه این جمله درست باشه، پس This Man یه آدم واقعیه. یه جایی. توی یه شهری.
ترسناکه، نه؟
پاییز ۲۰۰۹: چهره راه می‌افته
سایت از حدود سال ۲۰۰۸ آنلاین بود، ولی انفجارش مال اکتبر ۲۰۰۹ بود. یعنی مهر و آبان ۱۳۸۸.
اون موقع توی ایران، اینترنت پر از خبرهای دیگه‌ای بود و خیلی‌ها سرشون به چیزهای خیلی جدی‌تری گرم بود. ولی اینترنت دنیا اون پاییز یه سرگرمی تازه پیدا کرده بود.
طرح چهره از سایت پرید توی فروم‌ها و سایت‌های بزرگ اون روزها، مثل 4chan و ردیت و MetaFilter. بعد رسید به رسانه‌ها. سایت io9 تیتر زد: «چرا هزاران نفر خواب این مرد رو می‌بینن؟»
پوسترهای This Man توی شهرهای مختلف چسبونده شد. وبلاگ‌ها ترجمه‌ش کردن. هر کی عکس رو می‌دید، یه لحظه مکث می‌کرد و فکر می‌کرد: «صبر کن… من این قیافه رو یه جایی ندیدم؟»
و این همون لحظه‌ایه که این قصه بهش احتیاج داشت.
وقتی کسی سراغ روانپزشک رو گرفت
حالا یه سؤال ساده. اگه شما یه روزنامه‌نگار بودین و این قصه رو می‌شنیدین، اولین کاری که می‌کردین چی بود؟
احتمالاً می‌گفتین: «اسم این روانپزشک چیه؟ بذار باهاش حرف بزنم.»
روزنامه‌نگارها هم همین کار رو کردن. و جوابی که گرفتن عجیب بود. طبق گزارشی که اپک تایمز منتشر کرد، گرداننده‌های سایت در جواب سؤال درباره‌ی هویت روانپزشک گفته بودن: «ما به خاطر تماس یه روزنامه‌نگار، با روانپزشک درگیر یه مسئله‌ی حقوقی هستیم.»
یعنی نه اسمی، نه مطبی، نه شماره‌ای.
بعد چند تا کاربر کنجکاو اینترنت یه کار دیگه کردن. رفتن سراغ اطلاعات ثبت دامنه و سرور سایت. ببینن این سایت مال کیه.
و ردپا رسید به ایتالیا. به رم.
به یه آژانس تبلیغاتی.
مردی که پشت «این مرد» بود
اسمش آندرآ ناتلا (Andrea Natella) بود. جامعه‌شناس و بازاریاب ایتالیایی، اهل رم.
ناتلا آدم معمولی‌ای نبود. از اون نسلی بود که توی دهه‌ی ۹۰ میلادی توی ایتالیا با «هوکس»، یعنی شوخی‌های رسانه‌ای سازمان‌یافته، بازی می‌کردن. طبق پروفایل‌هایی که ازش منتشر شده، توی شاخه‌ی رمِ پروژه‌ی لوتر بلیسِت فعال بوده؛ اسم مستعار جمعی‌ای که یه عده هنرمند و فعال ایتالیایی ازش استفاده می‌کردن تا رسانه‌ها رو با خبرهای ساختگی امتحان کنن و نشون بدن خبر چقدر راحت ساخته می‌شه.
بعدها ناتلا یه آژانس راه انداخت به اسم Guerriglia Marketing، یعنی «بازاریابی چریکی». آژانسی که خودش کارش رو ساختن «هوکس‌های براندازانه» معرفی می‌کرد. بعد هم یه آژانس دیگه به اسم KOOK Artgency.
و This Man، پروژه‌ی اون بود.
سال ۲۰۱۰، ناتلا تأیید کرد که کل ماجرا ساختگیه. روانپزشک نیویورکی وجود نداشت. بیمار اول و دوم وجود نداشتن. اون دو هزار نفر، اون هشت هزار نفر، اون آدمِ توی تهران… همه بخشی از یه پروژه‌ی بازاریابی و هنری بودن. هدفش؟ خودش گفته بود می‌خواسته ببینه افسانه‌های اینترنتی چطور به دنیا میان و چطور پخش می‌شن.
و اون چهره؟ طبق گفته‌ی خود ناتلا، طرح اولیه‌ی This Man رو از روی عکس جوونی‌های پدرش ساخته بود.
یعنی اگه یه روز واقعاً کسی This Man رو توی بیداری دیده باشه، احتمالاً یه آقای ایتالیایی بوده، چند دهه پیش، توی یه عکس خانوادگی.
ولی قصه تموم نشد
شما فکر می‌کنین بعد از اعتراف، ماجرا تموم شد؟
نه. تازه شروع شد.
اردیبهشت ۱۳۸۹، یعنی مه ۲۰۱۰. کمپانی گوست هاوس پیکچرز (Ghost House Pictures)، شرکت سم ریمی، کارگردان «مرده‌ی شریر» و «مرد عنکبوتی»، دامنه‌ی thisman.org رو خرید و اعلام کرد قراره ازش فیلم بسازه. نویسنده و کارگردانش هم برایان برتینو بود، سازنده‌ی فیلم ترسناک «غریبه‌ها». اون فیلم هیچ‌وقت ساخته نشد. ولی خبرش دوباره عکس رو انداخت توی اینترنت.
ژانویه‌ی ۲۰۱۵. مجله‌ی وایس (VICE)، یکی از معروف‌ترین رسانه‌های جوون اون سال‌ها، یه مصاحبه منتشر کرد با گرداننده‌ی سایت؛ کسی که مثل اینکه همه‌چیز واقعیه به سؤال‌ها جواب داده بود. و همون روزها وایس یه مطلب دیگه منتشر کرد با این تیتر: «اَه، ما رو هم سر کار گذاشتن.»
پنج سال بعد از اعتراف، هنوز رسانه‌ها گول This Man رو می‌خوردن.
۲۰۲۳. فیلم «سناریوی رؤیا» (Dream Scenario) با بازی نیکلاس کیج و تهیه‌کنندگی آری استر اکران شد. داستان یه استاد دانشگاه معمولی که یه روز می‌فهمه آدم‌های غریبه دارن خوابش رو می‌بینن. فیلم مستقیم درباره‌ی This Man نیست، ولی رسانه‌ها مدام این دو تا رو کنار هم گذاشتن. توی ایتالیا اسم فیلم رو گذاشتن: «Dream Scenario – هیچ‌وقت این مرد رو خواب دیدی؟»
۲۰۲۴. توی ژاپن یه فیلم ترسناک ساخته شد به اسم This Man، به کارگردانی توموجیرو آمانو، درباره‌ی یه بیماری مسری که آدم‌ها توش خواب یه مرد با ابروهای به‌هم‌پیوسته رو می‌بینن.
و تا همین امروز، هر چند ماه یه بار، یه ویدیوی کوتاه توی تیک‌تاک و اینستاگرام دوباره همون سؤال رو می‌پرسه. با همون عکس. با همون جمله که «هزاران نفر خوابش رو دیدن و هیچ‌کس نمی‌دونه چرا».
پرانتز فهم: یه دروغ چطور وارد خواب می‌شه؟
خب. حالا وقتشه بریم سراغ سؤال دوم.
قبول، کل ماجرا ساختگی بود. ولی یه چیزی هنوز عجیبه: از وقتی این عکس پخش شد، آدم‌های واقعی، نه شخصیت‌های ساختگی سایت، گفتن خوابش رو دیدن. توی کامنت‌ها، توی فروم‌ها، توی ایمیل‌هایی که برای سایت فرستادن.
اینا دروغ می‌گفتن؟
راستش رو بخواین، من اول فکر می‌کردم آره. بعد بیشتر خوندم و دیدم احتمالاً اکثرشون دروغ نمی‌گفتن. فقط مغزشون داشت همون کاری رو می‌کرد که مغز همه‌ی ما هر شب می‌کنه.
بذارین قدم‌به‌قدم بریم.
۱. خواب‌ها از روز قبل تغذیه می‌کنن
پژوهشگرهای خواب سال‌هاست یه چیزی رو اندازه گرفتن که بهش می‌گن «پس‌مونده‌ی روز» (day residue). یعنی چیزهایی که توی بیداری دیدی، مخصوصاً همون روز قبل، با احتمال بالا توی خواب اون شبت سر و کله‌شون پیدا می‌شه. بعضی پژوهش‌ها، مثل کارهای تور نیلسن، یه اثر دیگه هم گزارش کردن به اسم «اثر تأخیر رؤیا»: بعضی تجربه‌ها حدود پنج تا هفت روز بعد دوباره توی خواب برمی‌گردن.
حالا حساب کنین. یه نفر یه شب عکس This Man رو با یه قصه‌ی ترسناک می‌بینه. ده دقیقه بهش فکر می‌کنه. با یه حس عجیب می‌خوابه.
اینکه اون شب، یا یه هفته بعد، یه چهره‌ی طاس با ابروهای پرپشت بیاد توی خوابش، عجیب نیست. تقریباً قابل پیش‌بینیه.
۲. چهره‌های توی خواب معمولاً واضح نیستن
یه سؤال: آخرین خوابی که دیدین رو یادتونه؟ چهره‌ی آدم‌هاش رو دقیق یادتونه؟ رنگ چشم؟ شکل بینی؟
احتمالاً نه. پژوهش‌هایی که درباره‌ی دیدن چهره توی خواب انجام شده نشون می‌ده چهره‌ها توی خواب خیلی وقت‌ها مبهمن. توی یه نظرسنجی سال ۲۰۲۵ روی ۲۹۱ نفر، حدود ۷۵ درصد گفتن «گاهی» جزئیات صورت آدم‌های توی خواب رو می‌بینن و گاهی نه.
یه چهره‌ی مبهم، مثل یه لباس گشاده. هر طرحی رو می‌شه روش پوشوند. حالا یه نفر یه طرح ساده و کلی به شما نشون می‌ده و می‌پرسه «این نبود؟» و ذهن شما، که از قبل یه چهره‌ی نصفه‌نیمه داره، می‌گه: «…آره. فکر کنم همین بود.»
۳. خود چهره هم عمداً معمولیه
دوباره به طرح This Man نگاه کنین. سیاه‌وسفید. ساده. بدون هیچ نشونه‌ی خاص. نه خال، نه زخم، نه عینک. فقط چند تا ویژگی کلی و پررنگ: طاس، ابروی پرپشت، پیشونی بلند.
این دقیقاً همون چیزیه که یه «چهره‌ی همه‌کاره» لازم داره. به اندازه‌ی کافی خاصه که یادت بمونه، و به اندازه‌ی کافی کلی که شبیه یه عالمه آدم باشه.
۴. و اون جمله‌ی معروف هم یه افسانه‌ست
یادتونه گفتم یه جمله موتور اصلی ماجرا بود؟ «مغز نمی‌تونه چهره‌ی جدید بسازه؛ هر چهره‌ای توی خواب، یه آدم واقعیه.»
این جمله هنوز هم توی اینترنت دست‌به‌دست می‌شه. ولی متخصص‌های خواب قبولش ندارن. دیردری بَرِت، پژوهشگر خواب از هاروارد، می‌گه این از اون «حقیقت‌های» خوابه که بی‌وقفه توی اینترنت می‌چرخه ولی با کوچیک‌ترین بررسی سرپا نمی‌مونه. آدم‌ها توی خواب چهره‌هایی با چند تا چشم، یا صورت‌های شفاف دیدن؛ چیزهایی که هیچ‌وقت توی بیداری ندیدن. ما توی خواب ساختمون‌ها و موجوداتی می‌سازیم که وجود ندارن. چرا چهره نسازیم؟
یعنی This Man فقط روی یه دروغ سوار نبود. روی دو تا دروغ سوار بود. یکی قصه‌ی روانپزشک، یکی این «حقیقت علمی» که علمی نبود.
جمع‌بندی پرانتز
حالا جواب سؤال دوم رو می‌تونیم توی یه جمله بگیم:
یه دروغ لازم نیست درست باشه تا واقعی بشه. کافیه یه چهره بهش بدی، یه سؤال کنارش بذاری، و بذاری ذهن آدم‌ها بقیه‌ش رو بسازه.
ناتلا یه خواب جعلی ساخت. ولی خواب‌هایی که بعدش اومد، احتمالاً خیلی‌هاش واقعی بودن. فقط علتشون اون چیزی نبود که فکر می‌کردیم. علتشون خود عکس بود.
ترازو
چی می‌دونیم
- سایت thisman.org حدود سال ۲۰۰۸ راه افتاد و در اکتبر ۲۰۰۹ (مهر و آبان ۱۳۸۸) وایرال شد.
- ماجرای روانپزشک نیویورکی و بیمارهاش هیچ سند مستقلی نداره و هیچ‌وقت هیچ اسمی ازشون منتشر نشد.
- سازنده‌ی پروژه آندرآ ناتلا، جامعه‌شناس و بازاریاب ایتالیایی و گرداننده‌ی آژانس Guerriglia Marketing بود و در ۲۰۱۰ ساختگی بودن ماجرا رو تأیید کرد.
- طبق گفته‌ی خودش، چهره رو از روی عکس جوونی‌های پدرش ساخته بود.
- اسم تهران جزو شهرهایی بود که سایت ادعا می‌کرد کسی از اونجا خواب This Man رو دیده.
- ادعای «مغز نمی‌تونه چهره‌ی جدید بسازه» پشتوانه‌ی علمی نداره.
چی نمی‌دونیم
- دقیقاً چند نفر واقعاً بعد از دیدن عکس، خواب چهره‌ای شبیه اون رو دیدن. هیچ پژوهش علمی‌ای این رو اندازه نگرفته.
- این پروژه، جدا از آزمایش اجتماعی، مشتری یا هدف تجاری مشخصی داشت یا نه. منابع درباره‌ش ساکتن.
- تاریخ‌های دقیق راه‌اندازی سایت و اعتراف، که توی منابع مختلف کمی فرق می‌کنن.
چی دوست داریم باور کنیم
اینکه یه جایی، توی یه لایه‌ی پنهون از دنیا، یه نفر هست که از خوابی به خواب دیگه سفر می‌کنه. اینکه خواب‌های ما به هم وصلن. اینکه ما توی تاریکی شب تنها نیستیم.
و راستش رو بخواین، این باور اونقدر قشنگه که حتی بعد از اعتراف سازنده‌ش هم ول‌مون نکرد.
برگردیم به اون میز
یادتونه اول قصه؟ نیویورک، ژانویه‌ی ۲۰۰۶. یه روانپزشک، یه برگه، یه بیمار که می‌گه «من این آدمو می‌شناسم».
اون میز هیچ‌وقت وجود نداشت.
نه مطبی بود، نه کاناپه‌ای، نه بیماری. فقط یه مرد توی رم بود که یه عکس قدیمی پدرش رو برداشت، یه قصه دورش ساخت، و منتظر موند ببینه دنیا باهاش چی کار می‌کنه.
و دنیا کاری کرد که حتی خودش هم احتمالاً انتظارش رو نداشت. اون قصه رو باور کرد. بعد خوابش رو دید. بعد درباره‌ش فیلم ساخت. و هنوز هم که هنوزه، یه نفر یه جایی، شاید همین امشب، اون عکس رو توی گوشیش می‌بینه و قبل از خواب یه لحظه مکث می‌کنه.
پس شاید جواب سؤال اول، که «این مرد کیه؟»، اونقدر هم ساده نباشه.
This Man پدر آندرآ ناتلا نیست. This Man اون چهره‌ایه که وقتی یکی ازمون می‌پرسه «تو هم خوابش رو دیدی؟»، ذهن خودمون براش می‌سازه.
یه درخواست: اگه شما یا کسی که می‌شناسین واقعاً خواب This Man رو دیده، مخصوصاً قبل از اینکه عکسش رو جایی ببینه، برامون بنویسین. اگه کسی هم نسخه‌ی قدیمی سایت رو یادشه یا هر سندی از اون «نفر تهرانی» داره، خیلی خوشحال می‌شیم ببینیمش. رادیو عجایب همیشه دنبال ردپاست.
حقیقت همیشه بهترین داستان نیست. و داستان رسمی هم… همیشه حقیقت نیست.
منابع
- «This Man»، ویکی‌پدیای انگلیسی: https://en.wikipedia.org/wiki/This_Man
- «L’uomo dei sogni (leggenda urbana)»، ویکی‌پدیای ایتالیایی: https://it.wikipedia.org/wiki/L’uomo_dei_sogni_(leggenda_urbana)
- Il Post، «Hai mai sognato quest’uomo?»، ۲۷ نوامبر ۲۰۲۳: https://www.ilpost.it/2023/11/27/this-man/
- VICE، «Ugh, We Just Got Hoaxed: The Real Story About the ‘This Man’ Dream Face»، ژانویه‌ی ۲۰۱۵: https://www.vice.com/en/article/we-got-hoaxed-about-that-this-man-dream-haunter-979/
- The Art of the Prank، «VICE Falls for Dream Hoax»، ۱۶ ژانویه‌ی ۲۰۱۵: https://artoftheprank.com/2015/01/16/vice-falls-for-dream-hoax/
- io9 / Gizmodo، «Why Are Thousands of People Dreaming About This Man?»، ۲۰۰۹: https://gizmodo.com/why-are-thousands-of-people-dreaming-about-this-man-5388286
- The Epoch Times، «Ever Dream This Man? 2,000 People Have Seen Him in Their Dreams, According to Campaign»: https://www.theepochtimes.com/article/ever-dream-this-man-2000-people-say-they-have-seen-him-in-their-dreams-508375
- سایت اصلی پروژه، صفحه‌ی History: https://www.thisman.org/history/
- The Playlist، «’The Strangers’ Bryan Bertino To Write & Direct Thriller ‘This Man’»، ۷ مه ۲۰۱۰: https://theplaylist.net/strangers-bryan-bertino-to-write-direc-20100507/
- Lost Media Wiki، «This Man (cancelled horror film; 2010-2011)»: https://lostmediawiki.com/This_Man_(cancelled_horror_film;_2010-2011)
- پروفایل آندرآ ناتلا، V2_ Lab for the Unstable Media: https://v2.nl/people/andrea-natella/ و EduEDA: https://www.edueda.net/index.php?title=Natella_Andrea
- «Dream Scenario»، ویکی‌پدیای انگلیسی: https://en.wikipedia.org/wiki/Dream_Scenario
- Collider، نقد فیلم ژاپنی «This Man» (۲۰۲۴): https://collider.com/this-man-review/
- Discover Magazine، «Are the Faces We See in Dreams Borrowed From Real Life?»: https://www.discovermagazine.com/are-the-faces-we-see-in-dreams-borrowed-from-real-life-48460
- International Journal of Dream Research، «Perceiving facial features on dream personages: A quantitative survey»: https://journals.ub.uni-heidelberg.de/index.php/IJoDR/article/view/108748
- Blagrove و همکاران، «Assessing the Dream-Lag Effect for REM and NREM Stage 2 Dreams»، PLoS ONE ۲۰۱۱: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3202556/
گفت‌وگو دربارهٔ این مطلب