آرشیو «مخفی» واتیکان واقعاً چه چیزی را پنهان می‌کند؟
واژهٔ secretum، تغییر نام سال ۲۰۱۹، ۸۵ کیلومتر قفسه و قواعد دسترسی پژوهشگران؛ واقعیت آرشیو از شایعه پیچیده‌تر است.
نام «آرشیو مخفی واتیکان» برای ساختن یک داستان معمایی کافی است: راهروهای بسته، پرونده‌های مهروموم‌شده و پاسخ‌هایی که گویا کسی اجازهٔ دیدنشان را ندارد. اما نخست باید خود نام را خواند. بنا بر توضیح رسمی آرشیو، واژهٔ لاتینی secretum در این کاربرد به آرشیوی جداگانه و متعلق به پاپ اشاره می‌کرد، نه الزاماً مجموعه‌ای که هیچ پژوهشگری حق ورود به آن نداشته باشد. در سال ۲۰۱۹ نام رسمی آن به «آرشیو حواری واتیکان» تغییر کرد.
آرشیوی بزرگ، با درهای بازِ محدود
این مجموعه حدود دوازده قرن سند، بیش از ششصد مجموعهٔ آرشیوی و نزدیک به ۸۵ کیلومتر قفسه را در بر می‌گیرد. درهای آن از سال ۱۸۸۱ به روی پژوهشگران باز شد. البته «باز بودن» به معنی دسترسی بی‌قیدوشرط نیست. مطابق قواعد اعلام‌شدهٔ آرشیو، پژوهشگر باید صلاحیت دانشگاهی و مدارک لازم ارائه کند و دسترسی عمومیِ کنونی عمدتاً تا پایان دوران پاپ پیوس دوازدهم، در اکتبر ۱۹۵۸، امتداد دارد.
چرا اسناد یک‌باره منتشر نمی‌شوند؟
آرشیوها معمولاً اسناد را به صورت مجموعه‌های سازمان‌یافته نگهداری می‌کنند. پیدا کردن یک نامه، بدون شناختن نام مجموعه، زمان و نهاد صادرکننده آسان نیست. در واتیکان نیز گشوده شدن اسناد به دوره‌های پاپی وابسته بوده است. برای نمونه، اسناد دوران پیوس دوازدهم از مارس ۲۰۲۰ برای پژوهشگران قابل‌مشاهده شد. دسترسی تازه، به‌خودی‌خود پاسخ همهٔ اختلاف‌های تاریخی را نمی‌دهد؛ فقط امکان بررسی دقیق‌تر را فراهم می‌کند.
راز واقعی در شیوهٔ خواندن سند است
وقتی دربارهٔ «پرونده‌ای در واتیکان» می‌شنویم، پرسش مفید این است: نام سند چیست، چه کسی آن را نوشته، برای چه مخاطبی بوده و آیا امروز می‌توان آن را در یک مجموعهٔ مشخص یافت؟ نبودِ دسترسی به بعضی دوره‌ها واقعیتی اداری و تاریخی است، اما از آن به‌تنهایی نمی‌توان محتوای اسنادِ ندیده را نتیجه گرفت. از سوی دیگر، وجود دسترسی پژوهشی نیز به معنی روشن شدن فوری همهٔ ابهام‌ها نیست.
این پیش‌زمینه را می‌توان کنار اپیزود «آرشیو مخفی واتیکان» گذاشت. رادیو عجایب در همین مجموعه از معرفی واتیکان به سه راز فاطیما و سوءقصد به پاپ ژان پل دوم هم می‌رسد؛ موضوع‌هایی که هرکدام تاریخ و منابع مستقل خود را دارند.